Journalistiek onder spanning: Roderick Veelo over wantrouwen en eerlijke journalistiek

“Honest journalism is dead.” Met een foto van deze boodschap op een protestbord voor het gebouw van de New York Times opent Roderick Veelo zijn workshop. Maar klopt dat eigenlijk? Is eerlijke journalistiek echt dood, of staat die simpelweg onder druk? Tijdens deze bijeenkomst konden de journalisten met elkaar in discussie.

Door Lotte Katerberg & Luuk Wolsink

Wantrouwen in de journalistiek wordt als eerste besproken. Spreker Roderick Veelo verwijst naar de verkiezingsoverwinning van Donald Trump. Om de lezers van een evenwichtig beeld te voorzien, veranderde The New York Times van koers. De hoofdredactie besloot Bari Weiss aan te nemen om een breder, ook conservatief, perspectief te brengen. Haar komst stuitte echter op weerstand binnen de redactie, ze voelde zich buitengesloten en vertrok na drie jaar. Ook elders klinkt kritiek. Zo schreef de Amerikaanse journalist Jake Tapper een boek waarin hij stelt dat de pers tekort is geschoten in haar verslaggeving rond president Joe Biden.

Bias
Tijdens de workshop komt ook het thema bias aan bod: de mate waarin journalistiek gekleurd is door voorkeuren. Veelo geeft voorbeelden uit Nederlandse media. Een kop in De Telegraaf over burgemeester Femke Halsema, “Halsema pijnlijk getroffen”, laat volgens hem zien hoe een krant een keuze maakt in wat zij belangrijk vindt. Ook de voorpagina van de Volkskrant wordt besproken, met een stuk waarin wordt gesteld dat big tech een bedreiging vormt voor de democratische rechtsstaat. Volgens Veelo kan zo’n opiniërend verhaal verwarrend zijn voor lezers die op de voorpagina juist feitelijk nieuws verwachten.

Feiten
Kan je feiten weglaten? Uit het publiek klinken verschillende reacties. Journalisten laten altijd feiten weg, simpelweg omdat volledige verslaggeving onmogelijk is. Maar welke feiten zijn relevant? De Raad voor de Journalistiek stelt dat journalistiek waarheidsgetrouw, controleerbaar en zo volledig mogelijk moet zijn.

Toch ziet Veelo dat bepaalde informatie tegenwoordig vaker wordt vermeden, bijvoorbeeld over de achtergrond van daders bij overlast. Hij vergelijkt recente berichtgeving met een artikel uit Het Parool uit 2007, waarin expliciet werd geschreven over ‘overlast door Marokkaanse jongeren’. Tegenwoordig wordt vaker gesproken over ‘jongeren op fatbikes’ zonder verdere duiding. Volgens hem is er in de afgelopen jaren een ‘politiek correct deken’ over de journalistiek gekomen. Tegelijkertijd kan het benoemen ervan volgens het publiek ook leiden tot wantrouwen. Als journalist kun je die conclusie niet zomaar zelf trekken.

Storytelling
Journalisten willen verhalen vertellen, maar lopen daarbij het risico dat ze een bepaalde richting op sturen. Door tijdsdruk wordt vaak snel een deskundige geraadpleegd, waardoor nuance ontbreekt. Volgens Veelo kan dit leiden tot polarisatie. “Je wordt als lezer soms ongemerkt een kant op gestuurd”, merkt hij op. Denk aan koppen als ‘dronken Pool’ of ‘dronken automobilist’. Het feit is dat iemand Pools is, maar dat betekent niet dat alle Polen dronken zijn. Volgens hem is er bij journalisten een zekere verkramping ontstaan om dit soort kenmerken nog te benoemen. De vraag blijft: is het relevant voor je verhaal of niet?

Commerciële druk
Ook de commerciële kant speelt een rol. Kranten zijn afhankelijk van abonnees en online bereik. Sinds redacties inzicht hebben in klikgedrag, beïnvloedt dat de keuzes die worden gemaakt. Kliks worden vaak negatief gezien, maar kunnen ook nuttig zijn: ze geven inzicht in wat lezers daadwerkelijk lezen. Tegelijkertijd schuilt het gevaar dat koppen worden aangepast om meer aandacht te trekken, ten koste van inhoudelijke kwaliteit. Leestijd, zo wordt benadrukt, zegt uiteindelijk meer dan alleen het aantal kliks.

Conclusie
Is eerlijke journalistiek dood? Op die vraag kwam geen duidelijk antwoord. Wantrouwen groeit, en journalisten opereren in een omgeving waarin ze vaker worden bekritiseerd of zelfs bedreigd. Tegelijkertijd ontstaan er initiatieven om de kwaliteit te verbeteren, zoals onderzoeksredacties. De workshop zette vooral aan tot gesprek. Eerlijke journalistiek is dus niet dood, maar staat wel onder druk.